Jeneratör kurulumlarında en çok hata yapılan bölüm egzoz hattıdır. Sebebi basit: egzoz “sadece bir boru” gibi görünür. Oysa motor, egzoz gazını belirli bir basınç aralığında dışarı atabileceği varsayımıyla tasarlanmıştır. Bu aralığın dışına çıkan her hat, motoru her çalıştığında biraz daha yorar.
Karşı Basınç: Egzoz Hattının Tek Gerçek Ölçütü
Egzoz hattının motora ne yaptığını tek bir büyüklük anlatır: karşı basınç (egzoz geri basıncı). Motorun silindirden atmak istediği gazın karşısına çıkan direnç ne kadar büyükse, motor o kadar zorlanır.
Karşı basınç yükseldiğinde sırasıyla şunlar olur:
- Silindirde kalan yanmış gaz miktarı artar, taze hava dolumu düşer.
- Yanma kötüleşir, egzoz sıcaklığı yükselir.
- Turboşarj beklenen basınç farkını bulamaz, verim düşer.
- Yakıt tüketimi artar, güç düşer.
- Uzun vadede supap, turbo ve egzoz valfi tarafında ömür kısalır.
Sınır değeri motor üreticisi belirler; motordan motora değiştiği için genel bir rakam vermek doğru değildir. Hesap ise dört kalemin toplamıdır: boru uzunluğu + boru çapı + dirsek sayısı ve yarıçapı + susturucunun basınç kaybı. Bu dört kalem proje aşamasında toplanır ve motorun kılavuzundaki sınırla karşılaştırılır.
Boru Çapı ve Güzergâh
| Konu | Doğru uygulama | Yanlış uygulama |
|---|---|---|
| Çap | Motor egzoz çıkış çapına eşit veya büyük | Mevcut bacaya sığsın diye çapı küçültmek |
| Aşırı büyük çap | Gerekmedikçe tercih edilmez | Gaz fazla soğur, yoğuşma ve korozyon artar |
| Dirsek | Sayısı az, yarıçapı mümkün olduğunca uzun | Yer darlığı yüzünden art arda keskin dirsek |
| Uzunluk | Mümkün olan en kısa güzergâh | Estetik kaygıyla hattı bina çevresinde dolaştırmak |
| Askı | Yalıtımlı, yanmaz askılarla taşınır | Ağırlığın motorun egzoz çıkışına bindirilmesi |
| Genleşme | Isınma ile boy artışına yer bırakılır | Boruyu iki ucundan sert biçimde sabitlemek |
Hattın ağırlığının motora binmemesi özellikle önemlidir. Egzoz borusu, susturucusuyla birlikte ciddi bir kütledir; bu kütle manifolda asılı kaldığında motor titreşimiyle birlikte sürekli bir yorulma yükü oluşturur.
Esnek Kompansatör
Motor ile sabit egzoz hattı arasına daima paslanmaz, dikişsiz körüklü esnek bağlantı konur. Görevi iki katmanlıdır: motorun titreşimini hattan ayırmak ve hattın ısıl genleşmesini soğurmak.
Uygulamadaki ayrım şudur:
- Titreşim takozu üzerine oturan setlerde kompansatör daha uzun seçilir; yaygın uygulama en az 610 mm (24 inç) mertebesindedir. Sebep, setin takozlar üzerinde daha fazla hareket etmesidir.
- Zemine doğrudan cıvatalanan küçük setlerde daha kısa bir kompansatör yeterli olabilir; yaygın uygulama en az 457 mm (18 inç) mertebesindedir.
Kompansatör, hattın ağırlığını taşıyan eleman değildir. Kompansatörden sonraki ilk askı, hattın yükünü alacak şekilde konumlandırılır; aksi hâlde körük gerilip ömrünü hızla tüketir.
Susturucu: Konum ve Tip
Susturucu, sesi düşüren ama karşı basınca da doğrudan ekleme yapan elemandır. Bu ikisi arasındaki denge projeye göre kurulur.
Konum. Susturucu motora mümkün olduğunca yakın yerleştirilir. Bunun iki faydası vardır: gaz henüz sıcakken susturucudan geçtiği için yoğuşma korozyonu azalır ve ses yutumu daha etkili olur.
Tip. Zayıflatma ihtiyacı arttıkça susturucu gövdesi büyür ve basınç kaybı yükselir. Sanayi sahasında standart tip yeterken, konut bölgesindeki veya gece çalışan bir sette kritik sınıf susturucu gerekebilir. Bu durumda boru çapının ve güzergâhın da yeniden hesaplanması gerekir, çünkü karşı basınç bütçesinin büyük kısmını susturucu yer.
Ses tarafındaki bütün resmi — kabin, menfez ve oda kaplaması dâhil — jeneratör ses yalıtımı yazımızda ele aldık.
Yoğuşma ve Drenaj
Dizel egzozu su buharı içerir. Motor durduğunda ve hat soğuduğunda bu buhar boru iç yüzeyinde yoğuşur; yanma ürünleriyle birleştiğinde asidik bir sıvıya dönüşür. Dikey çıkışlarda buna yağmur ve kar suyu da eklenir.
Alınacak önlemler:
- Hattın en alçak noktasına yoğuşma tahliye tapası veya drenaj konur; periyodik bakımda boşaltılır.
- Dikey çıkışlarda egzoz basıncıyla açılan yağmur şapkası kullanılır. Sabit şapka veya kapak, hattı kısmen tıkayarak karşı basıncı yükseltir.
- Yatay güzergâhlarda hat, motordan uzaklaşan yönde hafif eğimli çekilir; su motora doğru akmamalıdır.
- Susturucunun altında drenaj ağzı varsa açık tutulur.
Bu önlemler alınmadığında sonuç, boruyu içten çürüten korozyon ve soğuk havada donarak hattı daraltan buzdur. Egzoz hattı tıkandığında motor hem güç veremez hem de kontrol paneli üzerinde yüksek egzoz sıcaklığı veya aşırı yük kaynaklı uyarılar görülür; kontrol paneli uyarılarının okunması için jeneratör hata kodları yazımıza bakabilirsiniz.
Çıkış Yönü, Yükseklik ve Mesafe
Egzoz çıkışının nereye bakacağı, kurulumun en çok şikâyet üreten kararıdır.
| Kural | Gerekçe |
|---|---|
| Çıkış yönünde yerleşim, tesis veya yol bulunmamalı | Sıcak gaz, koku ve kurum doğrudan insana ulaşmamalı |
| Hâkim rüzgâr yönü hesaba katılmalı | Rüzgâr, gazı binaya geri sürükleyebilir |
| Çıkış, havalandırma emişlerinden uzağa yönlendirilmeli | Egzoz gazının odaya geri emilmesi motorun hava kalitesini bozar |
| Mevzuat mesafesi | Jeneratör mahallinin havalandırma havası, herhangi bir egzoz çıkış noktasından en az 5 m uzaktan alınmalı; mahallin egzoz çıkışı da herhangi bir hava giriş noktasından en az 5 m uzağa atılmalıdır |
| Yükseklik | Çıkış, komşu pencere ve balkon kotunun üzerine taşınır; çatı çıkışlarında baca etkisi de dikkate alınır |
| Yanıcı yüzeyler | Hat, yanıcı malzeme ve tente/branda gibi yüzeylerden uzak geçirilir |
Yabancı bazı yerel kodlarda egzoz çıkışının hava girişlerinden en az 3 metre uzakta sonlanması istenir; Türkiye mevzuatındaki karşılık ise yukarıda belirtilen 5 metredir. Proje yaparken esas alınacak değer Türk mevzuatındaki değerdir.
Yalıtım: Neresi İzole Edilir, Neresi Edilmez
Oda içinde kalan egzoz borusu ve susturucu izole edilir. Gerekçesi ısıl: izole edilmeyen bir hat, odaya sürekli ısı yayar; oda sıcaklığı yükselir, radyatör girişindeki hava ısınır ve jeneratör soğuyamaz. Sonuç, yüksek yükte hararet ve güç düşüşüdür. İkinci gerekçe güvenliktir; bakım sırasında odada çalışan kişi için yanık riski azalır.
Buna karşılık motor üzerindeki manifold ve turboşarj izole edilmez. Bunlar üreticinin ısıl dengesine göre tasarlanmıştır; üzerine yalıtım sarmak, üreticinin öngörmediği bir sıcaklık rejimi yaratır.
Yalıtım malzemesi yanmaz sınıfta olmalı ve yağ emmeyen bir dış kaplama ile korunmalıdır. Sızan yağın emmiş bir yalıtım malzemesi, sıcak boru üzerinde ciddi bir yangın riskidir.
Devreye Alma ve Bakımda Egzoz Kontrolü
Egzoz hattı, kurulduktan sonra unutulan bir bölüm olmamalıdır. Periyodik bakımda bakılacaklar:
- Kompansatör körüğünde çatlak, yırtık veya aşırı gerilme var mı.
- Flanş cıvataları gevşemiş mi, conta kaçırıyor mu (siyah kurum izi belirtidir).
- Askılar sağlam mı, hat bir yerde duvara sert temas edip titreşim iletiyor mu.
- Yoğuşma drenajı açık mı, birikmiş su var mı.
- Yağmur şapkası serbest hareket ediyor mu.
- Yalıtım hasar görmüş, yağ emmiş veya dökülmüş mü.
- Çıkış ağzında kurum birikimi normalin üzerinde mi (yetersiz yük veya yanma sorunu işareti olabilir).
Düzenli kontrol kapsamının sözleşmeye nasıl yazılacağını jeneratör bakım sözleşmesi yazımızda, genel bakım kalemlerini ise jeneratör bakım sayfamızda bulabilirsiniz. Yeni kurulumlarda egzoz güzergâhı, oda yerleşimi ve menfezlerle birlikte tasarlanır; bu aşama için jeneratör montaj hizmetimize bakabilirsiniz.
Mevcut hattınızın karşı basınç ve güzergâh kontrolü için 0 (312) 385 80 09 numarasından bize ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Egzoz borusu çapı motorun çıkış çapından küçük olabilir mi?
Olamaz. Egzoz sisteminin tamamı, motorun egzoz çıkış çapına eşit veya ondan büyük olmalıdır. Daha küçük çap kullanmak karşı basıncı doğrudan yükseltir; bu da güç kaybı, yüksek egzoz sıcaklığı ve turboşarj zorlanması demektir. Gereğinden çok büyük çap da tercih edilmez, çünkü egzoz gazı soğuyup yoğuşma ve korozyon üretir.
Karşı basınç sınırı kaç olmalı?
Tek bir genel değer yoktur; sınır motor markasına ve modeline göre değişir ve motor üreticisinin datasheet'inde yazar. Hesap, boru uzunluğu, çapı, dirsek sayısı ve susturucunun basınç kaybı toplanarak yapılır. Sahada ise egzoz hattına takılan bir ölçüm noktasından gerçek karşı basınç okunabilir. Sınır aşılmışsa çözüm çapı büyütmek, dirsek sayısını azaltmak veya susturucu tipini değiştirmektir.
Esnek kompansatör neden gerekli?
Motor çalışırken titreşir ve egzoz hattı ısındıkça genleşir. Kompansatör bu iki hareketi soğurur; olmazsa titreşim ve genleşme kuvveti doğrudan motorun egzoz manifolduna ve sabit boru askılarına biner. Sonucu çatlayan kaynak, gevşeyen flanş ve zamanla manifold hasarıdır. Titreşim takozu üzerine oturan setlerde kompansatör boyu, zemine doğrudan cıvatalanan küçük setlere göre daha uzun seçilir.
Egzoz borusunda su birikmesi normal mi?
Yoğuşma suyu oluşması normaldir; birikmesine izin verilmesi normal değildir. Dizel egzozu su buharı içerir ve boru soğuduğunda bu buhar yoğuşur. Dikey çıkışlarda yağmur suyu da eklenir. Bu yüzden hattın en alçak noktasına yoğuşma tahliye tapası veya drenaj konur ve dikey çıkışlarda egzoz basıncıyla açılan yağmur şapkası kullanılır. Tahliyesiz bir hatta biriken su, boruyu içten çürütür ve soğuk havada donarak hattı tıkayabilir.
Egzoz borusu izole edilmeli mi?
Oda içinde kalan boru ve susturucu izole edilmelidir. Aksi hâlde egzozun yaydığı ısı oda sıcaklığını yükseltir, jeneratör soğuyamaz ve gücünü veremez. Ayrıca izolasyon, odada çalışan kişi için yanık riskini azaltır. Buna karşılık motor üzerindeki manifold ve turboşarj izole edilmez; bunlar üreticinin tasarladığı ısıl dengeye göre çalışır.
Egzoz çıkışı hava girişinden ne kadar uzak olmalı?
Türkiye mevzuatında bu konudaki sayısal karşılık, jeneratör mahallinin havalandırma havasının herhangi bir egzoz çıkış noktasından en az 5 metre uzaktan alınması ve mahallin egzoz çıkışının da herhangi bir hava giriş noktasından en az 5 metre uzağa atılmasıdır. Ayrıca çıkış yönünde yerleşim, tesis ve yol bulunmaması, hâkim rüzgâr yönünün hesaba katılması gerekir.
İlginizi çekebilir
Jeneratör Ses Yalıtımı: Kabin, Susturucu, Oda
Jeneratör sesi tek bir kaynaktan gelmez: motor, egzoz, radyatör fanı ve menfez ayrı ayrı gürültü üretir. Yalıtım da bu dört kaynağın her birine ayrı çözüm ister.
Devamını okuyun
Jeneratör Montaj Ankara — Anahtar Teslim Kurulum
Jeneratör montajı yalnızca makineyi yerine koymak değildir. Kaideden egzoz hattına, transfer panosundan yük testine kadar anahtar teslim kurulum yapıyoruz.
Devamını okuyun
Ankara Jeneratör Bakım — Periyodik ve Filtreli Bakım
Yağ, filtre, antifriz, akü ve yük testi dahil periyodik bakım takvimi; kapsamı yazılı bakım sözleşmesi ve arıza müdahalesi. Ankara genelinde yerinde servis.
Devamını okuyun